Kuźnia w Dzierżąznem w gminie Zgierz istniała od dawna jako tak zwana kuźnia przydworska. W 1931 roku własny warsztat kowalski otworzył w tej wsi Jan Kociszewski, syn Franciszka, urodzony 29 listopada 1911 roku. Kuźnia zbudowana została z drewnianych bali wiązanych w węgłach „na cap” (sposób łączenia drewna stosowany w dawnym budownictwie drewnianym). Dwuspadowy dach był pokryty dachówką. Kuźnia posiadała dwa pomieszczenia i strych na poddaszu. Pomieszczenia te dodatkowe przeznaczone były na magazyny gospodarcze, a w dniach niepogody służyły do podkuwania koni. Oprócz typowych dla kuźni usług wykonywano tu lampy do oświetlenia tzw. karbidówki.
W 1946 roku kuźnia została rozbudowana na większą – murowaną. Mistrz Jan Kociszewski w okresie 50–ciu lat pracy w rzemiośle wyuczył 4 czeladników kowalstwa w gminie Zgierz.
Kuźnia wiejska wytwarzała z metalu wszystko co było potrzebne mieszkańcom w okolicy. Powstawały tu narzędzia do uprawy ziemi, niezbędne w gospodarstwie wiejskim. Na dwóch kowadłach: dużym 218 kg i mniejszym 120 kg wykuwano w temperaturze 1200 stopni Celsjusza podkowy oraz produkowano bramy, zawiasy, zamki, okucia do wozów, bryczek, sań, krzyże nagrobne, do kapliczek przydrożnych, elementy metalowe do konstrukcji drewnianych. Z biegiem czasu kuźnia ograniczyła się do podkuwania koni i reperacji drobnych narzędzi rolniczych. Zawód kowala, jak wiele innych, zaczął zanikać.
Tak też się stało z kuźnią rodzinną Kociszewskich w Dzierżąznej. Na szczęście zachowany budynek z podstawowym wyposażeniem i narzędziami kowalskimi pozwolił w 2002 roku kuźnię reaktywować w celu edukacyjnym i turystycznym.
Taką też funkcję spełnia dziś Stara Kuźnia w Dzierżąznej będąc jedną z wielu atrakcji Programu Edukacji Regionalnej przygotowanego dla turystów przez Stowarzyszenie Agroturystyczne Ziemi Zgierskiej. Można uczestniczyć w mistrzowskim pokazie kucia podkowy w wykonaniu autentycznego kowala Grzegorza Kociszewskiego, którego kunszt umiejętności formowania młotkiem rozgrzanego do białości metalu wzbudza powszechne zainteresowanie i zachwyca.
W 2008 r. Stara Kuźnia jako atrakcyjny element Programu Edukacji Regionalnej pod nazwą „Wozem drabiniastym przez wieś śladami tradycji, ginących zawodów i umiejętności w gospodarstwach agroturystycznych” brała udział w dwóch projektach realizowanych
przez Fundację Rozwoju Gmin „PRYM”: „Między beznadzieją a sukcesem” oraz „Szkoła rzemiosł” – pokazowe warsztaty kowalskie z udziałem młodzieży gimnazjalnej z gmin objętych terenem działania fundacji.
Tomasz Kodłubański
