Persja, jak dawniej nazywano Iran, zachwyca świat najwspanialszą kulturą tkania dywanów. Będąca narodowym dziedzictwem – sztuka tkacka i barwierska jest tu wciąż kultywowana, a dywany wytwarzane są w wielu stylach i rozmiarach.
Dla każdego, kto odwiedzi Iran, szybko staje się jasne, że dywany grają ważną rolę w życiu społeczeństwa. W dużych miastach sklepy z dywanami stoją niemal jeden przy drugim. Na ulicach widzi się małe ciężarówki załadowane dywanami w drodze na bazary. Krosna, narzędzia tkackie i przędza są sprzedawane praktycznie wszędzie. Na wsiach warsztaty tkackie widzi się zarówno w domach, jak i ustawione na zewnątrz.
Dywan perski – ciężka, ręcznie tkana tkanina dekoracyjna z terenów dawnej Persji , zdobiona motywami roślinnymi, scenami figuralnymi i zwierzęcymi, wytwarzana z wełny lub jedwabiu na osnowie bawełnianej lub wełnianej. Dywany produkowane w Iranie nazywane są od nazw miejscowości, w których są wytwarzane, na przykład Hamadan, Meszhed, Kerman, Sziraz i Bidżar. Dywany nazywane są również nazwami różnych grup etnicznych, takich jak np. Kaszkaje.
Historia
Najwięcej starych perskich dywanów, które możemy dziś podziwiać w muzeach i prywatnych kolekcjach pochodzi z okresu po XVI wieku, jednak sztuka tkania dywanów w Persji jest znacznie starsza. Perskie dywany sprzed XVI wieku opisywane były w literaturze i dokumentach historycznych.
Ksenofont wspomina luksusowe dywany wytwarzane przez Medów. Zachowane przekazy z podbojów Aleksandra Macedońskiego wspominają, że władca miał znaleźć dywan w grobowcu Cyrusa II Wielkiego.
Cesarz wschodniorzymski Herakliusz, panujący w V wieku n.e., miał zabrać dywan pokaźnych rozmiarów z pałacu Sasanidów po zajęciu Dastjerdu. Bogato zdobiony dywan z Baharestanu padł łupem Arabów po zdobyciu Ktezyfonu w 637 roku.
O sztuce tkania dywanów w Persji i zręczności tamtejszych rzemieślników pisał chiński podróżnik Xuanzang w okresie panowania Umajjadów (661-750) i Abbasydów (750-1258), dywany perskie zdobiły pałace władców Wielkiego Kalifatu Islamskiego. W okresie panowania Seldżukidów sztuka tkania dywanów rozwinęła się dalej wraz z szerszym zastosowaniem przez tkaczki węzłów typu giordi (tureckich). Rzemiosło rozwijało się również pod panowaniem Timurydów (1370-1526), którzy dla zwiększenia produkcji dywanów wprowadzili subsydiowanie ich wytwarzania.
Rozkwit sztuki tkania dywanów przypada jednak na okres panowania Safawidów (1501-1736), kiedy dwór królewski zaangażował się w równoczesne wsparcie handlu, rzemiosła i sztuki. Powstały warsztaty produkujące dywany wyłącznie na zamówienia królewskie. Z nomadycznego rzemiosła zaczął powstawać przemysł, a dywany eksportowano do Indii, Imperium Osmańskiego i do wielu państw Europy. Szachowie obdarowywali dywanami zagranicznych władców i dygnitarzy. Z tego okresu znanych jest około 1500 dywanów lub ich fragmentów.
Dywan Pazyryk
Wyjątkowy wykopaliskiem jest dywan Pazyryk odkryty wśród lodów Doliny Pazyryk w górach Ałtaj na Syberii. Tkaninę odkryto w grobowcu – kurhanie księcia Scytów. Badania radiowęglowe wykazały, że dywan ten został utkany w 5 wieku p.n.e. Dywan Pazyryk ma wymiary 1,83 m na 2 metry, a jego gęstość tkania wynosi ok. 3600 węzłów giordi na metr kwadratowy. Wzór tego dywanu to w środkowej części gwiaździsty motyw powtórzony w czterech kolumnach po sześć elementów, otoczony kolejno czterema obramowaniami (oddzielonymi sześcioma węższymi z kolorowymi blokami w sekwencji czarny-biały-czerwony-biały) przedstawiającymi, patrząc od środka, medaliony ze stworzeniami przypominającymi gryfy, zwierzęta przypominające jelenie – najprawdopodobniej łosie, gwiaździste symbole, wojowników na koniach lub idących obok koni oraz medaliony ze stworzeniami przypominającymi gryfy. Większość znawców dywanów perskich uważa, że jakość i kunszt wykonania dywanu Pazyryk jest osiągnięciem wielowiekowej ewolucji technik tkackich. Eksperci datują historię tkania perskich dywanów na co najmniej 3500 lat. Dywan ten znajduje się w Ermitażu w Petersburgu.
Technika tkania i wzornictwo
Dywany perskie znane są z różnorodności wzornictwa i wysokiej jakości. Na wartość dywanu wpływa gęstość węzłów oraz wyjątkowość wzoru – im więcej węzłów na metrze kwadratowym i rzadszy wzór, tym dywan jest droższy. Dywany powstają poprzez owijanie przędzą osnowy – tworzeniem rzędów węzłów oddzielanymi od siebie nićmi. Osnowa i wątek są najczęściej bawełniane, rzadziej wełniane lub jedwabne. Przy produkcji dywanów perskich stosowane są dwa podstawowe węzły: węzeł symetryczny, zwany też węzłem tureckim czy węzłem typu giordi, oraz węzeł asymetryczny, zwany też węzłem perskim czy węzłem typu senneh..
Różne rodzaje dywanów wytwarzanych w Iranie nazywane są najczęściej od nazw regionów i miejscowości gdzie są produkowane, np. Hamadan, Kerman czy Sziraz, lub też od nazw plemion nomadycznych zajmujących się ich produkcją. Dywany wytwarzane przez nomadów są mniejsze i mają bardziej wyraziste kolory. Perskie wzory dywanowe, inspirowane często naturą, można podzielić na 17 grup, m.in. wazy, europejskie kwiaty czy cztery pory roku. Nazwy poszczególnych wzorów pochodzą również od nazw regionów i miejscowości, np. dywany Tebriz bazują na wzorze medalionu w części środkowej otoczonego przez motywy roślinne, dywany Isfahan na motywach floralnych na tle w kolorze kości słoniowej.
Dywan perski a sprawa polska
Długie dzieje kobiernictwa perskiego to intrygujący temat dziejów perskich dywanów w Polsce. Przez Polskę prowadził jeden z największych szlaków handlowych łączących kraje Wschodu z Zachodem. Znaczna część wiezionego towaru, a były to głównie tkaniny i kobierce, zostawała w Polsce. Wśród dywanów, które docierały do Polski były również łupy wojenne. Dzięki wielu możliwościom zdobycia tak popularnych dzieł tkackiej sztuki w każdym niemal pałacu, dworze czy kamienicy mieszczańskiej, znajdowały się piękne i wartościowe kolekcje kobierców. Wiele z tych zbiorów zrabowano podczas przetaczających się przez Polskę wojen. Z dokumentów wynika, że wojska szwedzkie podczas „potopu” wyjątkowo lubowały się w rabowaniu perskich dywanów.
Wiele informacji o zamiłowaniu polskich możnych do perskich kobierców odnaleźć można w źródłach ikonograficznych. Na wielu obrazach przedstawiano kobierce podkreślając tym zamożność portretowanego.
Lesław Lipski
