W czasie wielkiego kryzysu gospodarczego i dużego bezrobocia w południowo – wschodniej Polsce w latach 1937 – 39 oraz w związku z zapotrzebowaniem na rozwój przemysłu obronnego z inicjatywy wicepremiera i ministra skarbu Eugeniusza Kwiatkowskiego przy współpracy z Ministerstwem Spraw Wojskowych i Sztabem Generalnym – został utworzony Centralny Okręg Przemysłowy. Utworzenie „Okręgu” miało zminimalizować skutki panującego kryzysu oraz wpłynąć na redukcję bezrobocia na terenie dzisiejszych województw: podkarpackiego, małopolskiego, lubelskiego i częściowo mazowieckiego (Radom). Utworzony Centralny Okręg Przemysłowy, ukierunkowany był głównie na potrzeby wojska. Jego lokalizacja nie była przypadkowa. Usytuowanie w „bezpiecznym trójkącie”, czyli w bezpiecznej odległości od granic i poza zasięgiem wojskowych samolotów niemieckich i radzieckich, podnosiło bezpieczeństwo działających tam zakładów.
A były to, z punktu widzenia gospodarczego i militarnego, niezwykle ważne obiekty. Do najważniejszych zakładów COP należały: Zakłady Południowe – dzisiejsza Huta Stalowa Wola, PZL Rzeszów, Fabryka Obrabiarek H. Cegielskiego ( filia zakładów poznańskich), PZL Mielec, Zakłady Lignoza (obecnie Lerg) w Pustkowie, Stomil Dębica oraz PZL Sędziszów Małopolski ( obecnie fabryka filtrów). Powstające zakłady przemysłowe, co zrozumiałe, potrzebowały pracowników, zarówno kadry kierowniczej, jak i robotników. Zrodziła się więc potrzeba zapewnienia wszystkim mieszkań. Dyrekcje poszczególnych firm budowały osiedla dla swoich pracowników. Były to bloki mieszkalne, wille i domy jedno- i wielorodzinne o różnym standardzie. Dla kadry inżynierskiej – o wyższym standardzie, dla majstrów i urzędników – porównywalnym, a dla dyrekcji – przeznaczone były wille. Na terenie osiedli powstały hotele i punkty usługowe oraz: sklepy, poczta, szpitale. Biurowce, osiedla mieszkaniowe i infrastruktura pomocnicza (wspomniane hotele, sklepy, poczta) były budowane w stylu modernistycznym, z wykorzystaniem sztukaterii i elementów przypominających konstrukcję okrętową. Charakteryzowała się ona zaokrągleniami, wystającymi balkonami, przypominającymi pokłady statku, czy okrągłymi oknami, które przypominały bulaje.
Zgodnie z założeniem planu premiera Kwiatkowskiego, w COPowskich zakładach stawiano na jakość i profesjonalizm. Dużą wagę przywiązywano do fachowości personelu zarówno kierowniczego jak i produkcyjnego. Również zarobki pracowników produkcji były, jak na owe czasy, wysokie. Przy rekrutacji personelu stawiano na doświadczenie i profesjonalizm. O przyjęciu do tych firm decydowały, w przeciwieństwie do czasów dzisiejszych, nie znajomości i liczne układy, ale doświadczenie i profesjonalizm. Nawet, jeśli ktoś dostał pracę w zakładach COPu po znajomości, to tylko z polecenia, jako dobry fachowiec. Zakłady, oprócz produkcji na potrzeby wojska, miały również obowiązek produkcji dla ludności cywilnej i innych gałęzi przemysłu. Większość zakładów produkujących dla wojska i na potrzeby przemysłu lotniczego – działa w tej formule do dziś.
Czytający niniejszy tekst, może pomyśleć: czemu mają służyć powyższe informacje? Otóż, w związku ze zbliżającą się 80. rocznicą utworzenie Centralnego Okręgu Przemysłowego, Podkarpacka Regionalna Organizacja Turystyczna i Ministerstwo Sportu i Turystyki, w ramach wspólnego projektu, utworzyło Szlak Turystyczny Centralnego Okręgu Przemysłowego. Znalazły się na nim nie tylko pozostałości dawnych fabryk, czy działające do dzisiaj fabryki, osiedla mieszkaniowe, ale także istniejące do dziś mieszkania i wille kadry dyrektorskiej, zabytki techniki oraz muzea.
Do najważniejszych miejsc na szlaku należą: Zakłady Południowe – dzisiejsza Huta Stalowa Wola wraz z charakterystycznym budynkiem dyrekcji z 1938r, którego architektura wzbogacona jest o elementy stylu art deco, Muzeum Regionalne wraz z ekspozycją poświęconą COPowi, która ze względu na konieczność kapitalnego remontu budynku jest nieczynna ( dostępna jest jedynie niewielka wystawa tematyczna zlokalizowana na terenie muzeum oraz w pobliżu huty), budynki mieszkalne na osiedlu zakładowym w tym „wieżowiec” – jest to niski blok mieszkalny, a jego nazwa wzięła się z powodu zastosowania w nim windy, hotel Hutnik w stylu modernistycznym, który nie tylko niegdyś pełnił funkcję hotelu robotniczego i oferował miejsca noclegowe kadrze kierowniczej, ale goszczono w nim licznych dygnitarzy i zagranicznych kontrahentów Zakładów Południowych. Organizowano w nim w tamtych czasach słynne bale sylwestrowe i karnawałowe. Następnymi ważnymi miejscami tego szlaku są budynki mieszkalne dla kadry robotniczej i dyrekcji zakładów PZL Rzeszów oraz tamtejszej Fabryki Obrabiarek H. Cegielskiego. Są wybudowane w stylu modernistycznym. Obejrzeć można znajdujący się na jednej ze ścian kamienic „mural” słynnego samolotu bojowego Łoś, produkowanego w tamtejszym PZLu. Ważnym obiektem Rzeszowa na tym szlaku jest budynek poczty, powstały w związku z zapotrzebowaniem na usługi pocztowe w latach 1937 – 38, projektu lwowskiego architekta Stanisława Odyńca – Dobrowolskiego. Urząd pocztowy pełni swoją funkcję do dzisiaj. Kolejnymi miejscami tego szlaku są: zakłady Lignoza (obecnie Lerg) wraz z osiedlem robotniczym i willą dyrektorską w Pustkowie, powstałe w 1938r. To liczące ok. 70 modernistycznych budynków osiedle zostało założone z myślą o pracownikach. Zlokalizowane zostało na terenach leśnych, wśród sosen, ok. 1km od fabryki, w pobliżu głównej drogi prowadzącej do zakładu.
Również ciekawym miejscem na tej trasie jest powstała w 1939r. Fabryka Bawełny Krusche i Ender – dzisiejsza najstarsza, polska Fabryka Firanek Wisan w Skopaniu, na terenie której zachowały się: zabytkowa hala produkcyjna, magazyn surowców oraz budynki mieszkalne.
Wartym odwiedzenia miejscem są Zakłady Przemysłu Pomocniczego COP – Wytwórnia Filtrów PZL Sędziszów Małopolski. Ten powstały w 1939r obiekt zajmował się produkcją elementów metalowych np. armatury dla Zakładów Cegielskiego w Rzeszowie i Poznaniu, maszyn rolniczych, części do nich, także części do samochodów, samolotów, obrabiarek i klucze samochodowe. Prowadzono tu również działalność serwisową urządzeń gorzelniczych, młynarskich i tartacznych. Realizowano także zamówienia wojskowe na przenośne baraki, łóżka koszarowe, wozy, skrzynie na amunicję artyleryjską i inny sprzęt wojskowy. Do dziś zachowały się: modernistyczna hala montażowa, magazyn, zabudowania mieszkalne i gospodarcze. Dzisiaj produkowane są tu filtry mające zastosowanie w wielu gałęziach przemysłu np.: motoryzacyjnym, maszynowym, lotniczym i AGD. Inne ważne miejscowości szlaku to: Mielec z zakładami PZL, osiedlem firmowym i willą dyrektorską, która uchodzi za największy majstersztyk architektoniczny okresu XX- lecia. Charakterystyczne są schody prowadzące do budynku, zakończone podcieniem wspartym na trzech okrągłych słupach. Część mieszkalna składa się z pokoju i jadalni dostępnej z hallu głównego, wraz z amfiladą i tarasem ogrodowym. Z drugiej strony budynku mieści się kuchnia i spiżarnia oraz mały aneks na kredens. Na górze zaś znajduje się garderoba, łazienka z wydzielonym WC oraz 4 sypialnie. Dębica – kolejny punkt, to fabryka produkująca opony (obecnie Stomil), powstała w 1937r ze względu na ulgi podatkowe na tym terenie, tanią siłę roboczą i strategiczne położenie. Firma powstała dzięki zaangażowaniu robotników i została zbudowana bez wykorzystania sprzętu ciężkiego.
Wartymi obejrzenia miejscami są także: brama wjazdowa i plac przed zakładem, wieża wodna i Muzeum Regionalne.
Partnerskie zakłady przemysłowe przystępujące do projektu tej przemysłowej trasy turystycznej przygotowanej przez PROT i MSiT- otwierają się na potrzeby turystyki i udostępniają hale produkcyjne do zwiedzania. Do tego projektu przystąpiły: Fabryka Firanek Wisan w Skopaniu i Wytwórnia Filtrów PZL w Sędziszowie Małopolskim.
Wypada zaprosić do zwiedzania obiektów. Do spotkania na szlaku.
tekst i zdjęcia: Bartosz Karwacki
