Nikt nie zna nazwy miasta, o którym będzie mowa. Jest ono, obok Jerycha, najstarszym miastem świata, a leży na podwójnym wzgórzu Wyżyny Anatolijskiej, na wysokości ok. 1000 m w południowej Turcji. Przed 9000 lat zostały tu zbudowane pierwsze domy. Archeolodzy nadali miastu miejscową turecką nazwę Catal Hüyük – to stąd bierze swój początek rozwój rolnictwa w Europie. W 1961 roku James Mellaart rozpoczął na wschodnim wzgórzu Catal Hüyük prace wykopaliskowe. Wzgórze ma kształt owalny, zajmuje obszar ok. 13 ha i jest największym miejscem odkryć na Bliskim Wschodzie. Spośród osadów neolitycznych o grubości 19 m zbadano dotychczas warstwy do głębokości 15 m. Pozostałości, znajdujące się w 12 leżących jeden na drugim poziomach osadów, wydobyto na światło dzienne. W niektórych warstwach zostały zachowane ściany domów sięgające 2 m wysokości. Podłogi, sufity i ściany otynkowane były białą gliną. Wiadomo, że najdłuższy czas zamieszkiwania w jednym domu wynosił 100-120 lat.
W mieście z epoki kamiennej zazwyczaj budowano domy jeden za drugim, nie wytyczając ulic, ale zostawiając jedynie wąskie przejścia do części domów. Wszystkie domy w mieście budowano z suszonych na słońcu prostokątnych, zielonych lub brązowożółtych cegieł, wyrabianych ze szlamu, a także z trzciny i pokrywano tynkami. Czarna zaprawa murarska była sporządzana z popiołu i resztek kości. Płaskie dachy konstruowano ze związanych pęków trzciny, pokrytych warstwą wysuszonego mułu. Do domów i świątyń można było wejść tylko przez dach, ponieważ nie posiadały one drzwi.
Starannie otynkowane, biegnące wzdłuż wewnętrznych ścian płaskie ławy służyły do siedzenia, pracy i spania. Pod nimi grzebano nawet zmarłych. Źródłem światła były nie tylko kamienne lampy w murowanych niszach, ale także małe okna, które umieszczone były poniżej krawędzi dachu. Jako urządzenia sanitarne i miejsca na śmieci wykorzystywano zagrody lub podupadłe budynki. Odpadki pokrywano natychmiast popiołem, domy i świątynie odznaczały się ogólnym nadzwyczajnym porządkiem. Większość gospodarstw posiadała spiżarnie z pojemnikami z wysuszonej gliny.
Oprócz niezmiernie interesującej i stojącej na wysokim poziomie sztuki rzemieślniczej, istniał dość rozbudowany kult religijny. Jako główne bóstwo czczona była bogini. Zdaje się, że oprócz kapłanów były także kapłanki. Obrzędowy charakter miały ceremonie pogrzebowe. W setkach grobów znajdowały się szkielety, które prawdopodobnie chowano dopiero w tej formie, a więc po usunięciu wszystkich miękkich części ciała. Najdłuższy czas życia mieszkańców wynosił 40 lat.
Catal Hüyük to jedno z najwcześniejszych świadectw przejścia od wiejskiej formy osadnictwa do miejskiego sposobu życia, które dokonywało się niezmiernie szybko. Podstawą tych przemian było występowanie obok siebie żyznej ziemi i luksusu, znajomości tajników hodowli zwierząt i uprawy roślin, jak również rozwinięte społeczne życie miasta. Mieszkańcy około 6000 lat p.n.e. uprawiali nie mniej niż 14 gatunków roślin, m. in. orkisz, jęczmień, groch, wykę, soczewicę i rośliny oleiste. Wprowadzono uprawę migdałów, owoców wiązu, orzechów, żołędzi, pistacji, jabłek i sadaru. Winorośla i oliwki zaczęto uprawiać dopiero w 4 lub 3 tysiącleciu p.n.e. Znany był miód i słodzik z kory drzew.
Równina Konya była 600 lat p.n.e. bogata w zwierzynę. Obok dzików, jeleni, dzikich osłów i owiec żyły tutaj sarny, daniele, gazele, lisy wilki i leopardy. Badając najniższe warstwy Catal Hüyük stwierdzono, że zwierzętami domowymi były owce i kozy.
Świątynie i miejsca kultu w tym miejscu zadziwiały obfitością malowideł ściennych, rzeźb gipsowych, głów zwierząt i posągów. Brak ołtarzy ofiarnych każe wnioskować, że mieszkańcy miasta nie składali ofiar ze zwierząt. Archeolog James Mellaart nazwał kulturę miasta epoki kamiennej „fenomenem jedynym w swoim rodzaju”.
Marlena Wojtalik
