W tym roku trzy europejskie miasta pełnią rolę Europejskiej Stolicy Kultury 2010. Są to Istambuł w Turcji, węgierskie miasto Pecz oraz Essen w Niemczech. Przykład Peczu i Essen pokazuje, że upadający przemysł ciężki można w znakomity sposób zastąpić rozwojem infrastruktury turystycznej i kulturalnej oraz bogatą, usługową ofertą miasta.
Zarówno Pecz jak i Essen łączy podobna sytuacja w jakiej oba te miasta znalazły się na przełomie XX i XXI wieku.
Po przemianach ustrojowych jakie dokonały się na Węgrzech po 1989 r. w okolicach węgierskiego miasta Pecz zamknięto wszystkie kopalnie węgla i uranu. Taki sam los spotykał tutejsze przedsiębiorstwa pracujące na rzecz przemysłu wydobywczego, pełniącego wiodącą rolę w gospodarce tego regionu Węgier. Miasto zaczęło podupadać co powodowało negatywne zjawiska społeczne. Obecnie rząd i lokalne władze samorządowe realizują wielki program przeprofilowania gospodarki miasta Pecz i jego okolic w oparciu o rozwój turystyki, kultury i edukacji.
Pecz z miasta przemysłowego powoli staje się znaczącym ośrodkiem turystycznym oraz dużym centrum kulturalnym i akademickim. Dzięki znaczącym nakładom środków finansowych odnowiono zabytkową część Peczu i realizowane są potężne inwestycje infrastrukturalne, mające zmienić przemysłowy charakter miasta. Budowane jest duże, wielofunkcyjne Centrum Konferencyjno-Koncertowe, wielka Biblioteka Regionalna, która będzie pełnić też rolę Centrum Kulturalnego. Również w ramach rewitalizacji części dawnej, przemysłowej dzielnicy powstaje kulturalny kwartał miasta – Zsolnay z dużą galerią wystawową, ulicą skupiającą pracownie, galerie artystów oraz warsztaty rzemiosł artystycznych, które będą funkcjonowały w otoczeniu licznych restauracji, kawiarni i pubów. Rozbudowywane są tutejsze szkoły wyższe, gdyż Pecz ma być coraz bardziej znaczącym ośrodkiem akademickim i naukowym Węgier.
Do realizacji tego celu miasto wykorzystało środki finansowe Unii Europejskiej w ramach przygotowań do realizacji programu Pecz Europejską Stolicą Kultury 2010.
O wiele wcześniej w podobnej sytuacji jak Pecz znalazło się Zagłębie Ruhry, określane jako serce niemieckiej gospodarki z przemysłowym centrum skupionym w Essen. Zagłębie Ruhry to największa aglomeracja przemysłowa w Niemczech. Znajdują się tu jedne z największych na świecie złóż węgla kamiennego, soli kamiennej, rudy cynku i ołowiu. Jest też dobrze rozwinięty przemysł: ciężki (hutnictwo żelaza i stali, metali nieżelaznych), zbrojeniowy, chemiczny (głównie petrochemiczny i kosmetyczny), elektroniczny, środków transportu, włókienniczy, spożywczy. Essen jest szóstym pod względem ludności miastem w Niemczech. Zamieszkuje je 580 tys. ludzi (2008 r.). Jest to główny ośrodek przemysłowy i handlowy Zagłębia Ruhry. Rozwija się tu przemysł metalowy, maszynowy, środków transportu, zbrojeniowy, chemiczny, elektrotechniczny, a także jest to port nad rzeką Ruhra i nad Kanałem Ren–Herne. Swoją siedzibę ma tu wiele znaczących firm jak RWE, Hochtief, Aldi-Nord i Karstadt-Quelle oraz koncern Kruppa. Oprócz tego Essen jest siedzibą instytucji finansowych i handlowych i naukowo-badawczych oraz miejscem targów międzynarodowych.
Sto lat temu Zagłębie Ruhry było największym regionem przemysłowym w Europie. Działały w nim liczne kopalnie węgla i stalownie. W latach 70-tych doszło do poważnego kryzysu gospodarczego w Zagłębiu Ruhry. W wyniku restrukturyzacji przemysłu ciężkiego zamykano kopalnie i huty. Ostatnie wielkie zakłady w Essen
i Dortmundzie zlikwidowano w latach 1986-1987. Szalało wtedy bezrobocie, a podupadłe miasta zaczęły się wyludniać. Wszystko to powodowało wiele problemów społecznych i gospodarczych w skali dotychczas nieznanej w Niemczech. Na to nałożyły się problemy z zdegradowanym środowiskiem przyrodniczym i zanieczyszczoną atmosferą. Na przełomie lat 80 i 90-tych zdano sobie w Niemczech sprawę, że odbudowa przemysłu ciężkiego w Zagłębiu Ruhry nie ma sensu i trzeba szukać zupełnie nowych dziedzin rozwoju. Powstał wtedy projekt IBA Emscher Park, mający na celu utrzymanie dziedzictwa kulturowego w tym przemysłowym regionie. Miał on przestawić region żyjący przede wszystkim z przemysłu na turystykę, kulturę, naukę i usługi. Projekt IBA Emscher Park był śmiałą koncepcją realizacji wielkiej, rozproszonej Międzynarodowej Wystawy Budownictwa – IBA, pomyślanej nie jako typowa wystawa, ale jako szereg działań, które złożyły się na proces odnowy regionu, a realizowane były na obszarze 800 km², zamieszkałym przez 2 mln osób. Najistotniejsza była rewitalizacja starych obiektów przemysłowych, rekultywacja krajobrazu i przygotowanie poprzemysłowych terenów dla nowych potrzeb. Dla prezentacji dokonań w ramach IBA stworzono cztery trasy mające ułatwić zwiedzanie jej osiągnięć: szlak kultury przemysłu, przyrodniczy, sztuki oraz architektury.
Szlak kultury przemysłu wiedzie przez zabytkowe obiekty budownictwa oraz techniki i pokazuje zmiany dotyczące nowego zagospodarowania obiektów poprzemysłowych. Szlak przyrodniczy i krajobrazowy powstał w wyniku zagospodarowania na cele rekreacyjno-wypoczynkowe terenów przemysłowych np. poprzez zrekultywowanie hałd lub zalanie wodą wyrobisk kopalnianych i przemienieniu ich w sztuczne jeziora. W ten sposób stworzono szereg nowych atrakcji turystycznych. Najbardziej spektakularnym przykładem jest Ferropolis, czyli miasto z żelaza, gdzie na półwyspie na sztucznym jeziorze Gremminer See w dawnej kopalni odkrywkowej węgla brunatnego w pobliżu miasta Gräfenhainichen ustawiono pięć gigantycznych koparek, mających po 130 metrów długości i 30 metrów wysokości, a wokół nich powstała arena dla różnego typu imprez plenerowych na 25 tysięcy widzów. Dziś w Zagłębiu modne stało się też pływanie po licznych kanałach i rzekach, których sieć liczy ok. 200 kilometrów długości.
Podobnie jak Pecz niemieckie miasto Essen zmienia obecnie swoje oblicze i ulega głębokim przeobrażeniom. Nieczynne fabryki, piece hutnicze i kanały przemysłowe przekształca się w muzea i inne atrakcje dla turystów. Miasto z zdegradowanego ekologicznie staje się coraz bardziej przyjazne turystom dzięki staranie kształtowanemu krajobrazowi z parkami, ogrodami i kanałami rzecznymi. Zagłębie Ruhry jest dziś centrum nowoczesnych technologii, internetu i uniwersytetów, a także prężnie rozwijającej się kultury.
Inauguracja programu Essen Europejską Stolicą Kultury 2010 nastąpiła w styczniu w starym kompleksie przemysłowym Zollverein, pomiędzy budynkiem nieczynnej już kopalni, a budynkiem także nieczynnej koksowni. Kopalnia Zollverein w Essen była dawniej największą i najnowocześniejszą kopalnią węgla kamiennego na świecie. Jej początki sięgają 1847. W 1900 roku kopalnia zatrudniała ponad 5 tys. osób i wydobywano tu dziennie 12 tys. ton węgla na dobę. Ostatecznie zamknięto ją w 1986 roku. Wtedy Land Północnej Nadrenii-Westfalii podjął decyzję o odkupieniu obiektu od spółki węglowej i objęciu go ochroną konserwatorską. Dzięki środkom finansowym Unii Europejskiej dokonano rewitalizacji kopalni co pozwoliło na zachowanie architektury budowli w stylu Bauhausu, która przez dziesiątki lat była przykładem nowoczesnego budownictwa przemysłowego. Budynki zostały odrestaurowane. W części z nich utworzono muzeum techniki prezentujące dawne wyposażenie kopalni i proces wydobycia węgla. Część budynków zyskała nowe przeznaczenie m.in. powstało tu kasyno i centrum wzornictwa przemysłowego, liczne atelier projektantów, galerie, sale wystawowe, restauracje i kawiarnie. W dawnej koksowni odbywają się koncerty muzyczne, można popływać w basenie lub pojeździć na łyżwach wśród industrialnej scenerii. W 2001 roku kompleks kopalni i koksowni Zollverein został wpisany na listę światowego dziedzictwa kulturalnego UNESCO pod nazwą "Przemysłowy Pejzaż Kulturowy Zollverein".
Przemiany kulturowe dokonujące się zarówno w Peczu jak i Essen zawarte są w ich hasłach programowych jako Europejskich Stolic Kultury 2010. O ile Pecz podkreśla swoją wielokulturowość i otwartość na turystów, artystów, ludzi nauki i studentów mottem „Pecz miasto bez granic” to Essen swoje przemiany obrazuje sloganem "Essen – zmiana poprzez kulturę, kultura poprzez zmiany". W celu prezentacji swojego dziedzictwa historycznego oraz pokazania dokonujących się w Essen przeobrażeń oblicza miasta zaplanowano w tym roku ponad trzy tysiące imprez masowych, spotkań kulturalnych, wystaw, przedstawień teatralnych, koncertów muzycznych, spotkań autorskich, prezentacji multimedialnych, festynów i innych wydarzeń kulturalnych, które mają zmienić przemysłowy wizerunek regionu oraz zaprezentować przemiany regionu jakie zaszły w zakresie życia i pracy mieszkańców Zagłębia Ruhry. Grupują się one w trzech wiodących tematach: mit, metropolia i Europa.
– Pragniemy pomóc zrozumieć mit Zagłębia Ruhry, nadać kształt nowej metropolii i zdynamizować Europę – tak idę przewodnią tego przedsięwzięcia opisuje Oliver Scheytt, dyrektor zarządzający programem Essen Europejską Stolica Kultury 2010.
W ramach tegorocznych obchodów otwarto dwa nowe muzea, jedno w Kopalni Zollverein oraz nowy budynek muzeum Folkwang w Essen. Oprócz tego w ramach projektu Twins zaplanowano udział ponad 1700 grup artystycznych i organizacji kulturalnych ze 150 miast partnerskich Zagłębia Ruhry.
Organizatorzy imprez w ramach programu Essen Europejską Stolicą Kultury 2010 mają nadzieję, że przyczynią się one do ożywienia tego 7-milionowego wysoce zurbanizowanego regionu położonego na zachodzie Niemiec. Obchody Eseen Europejską Stolicą Kultury 2010 będą kosztować Niemcy 62,5 miliony euro. Według szacunków niemieckich władz do Zagłębia Ruhry przyjedzie w tym roku 5-6 milionów odwiedzających.
JEN
