Zamek Żupny w Wieliczce
18.08 – 15.11.2009
Celem, przygotowanej przez Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, wystawy „Skarby bractw i cechów na ziemiach polskich” jest podkreślenie bogactwa kultury materialnej i duchowej cechów, bractw i organizacji zawodowych działających na terenach dzisiejszych ziem polskich. Historia korporacji zawodowych stanowi istotny element dziejów dwóch małych miejscowości południowej Polski – Wieliczki i Bochni. W obu tych ośrodkach przemysłu solnego sprawczą siłą nie tylko rozwoju górnictwa, ale także aktywizacji lokalnej społeczności stały się górnicze bractwa oraz cechy miejskie.
Problem kształtowania się organizacji zawodowo-cechowych w Wieliczce sięga okresu średniowiecza i ściśle wiąże się z funkcjonującą od końca XIII w. kopalnią soli. Jako pierwsze swoją działalność zaznaczyły tutejsze bractwa górnicze: kopaczy, tragarzy a później także warzyczy. Wielickie bractwa zorganizowane były na wzór cechów i mimo braku powiązań formalnych z organizacjami rzemieślniczymi Wieliczki miały z nimi szereg wspólnych form życia zewnętrznego. Co więcej w odniesieniu do własnych korporacji zawodowych robotnicy żupni używali właśnie nazwy cech, choć powszechnie organizacje te zwane były bractwami.
Bardzo duże zapotrzebowanie zarówno kopalni wielickiej jak i miasta na wszelkiego rodzaju wyroby rzemieślnicze doprowadziło do powstania już w II połowie XV w. wielickich cechów. Wraz z rozwojem miasta i kopalni liczba tutejszych korporacji rzemieślniczych stale rosła. W efekcie w XVI w. istniało w Wieliczce 8, a w XVII w. 14 cechów, m. in. bednarzy, powroźników, kowali, ślusarzy, kuśnierzy, krawców, szewców czy rzeźników. Niektóre z nich, jak cech bednarzy czy powroźników pojawiły się i funkcjonowały w związku ze stale rozwijającą się wielicką żupą solną. Stałe zamówienia żupy wielickiej na wszelkiego rodzaju wyroby bednarskie i powroźnicze wykorzystywane do transportu soli przyczyniły się do rozkwitu tych rzemiosł .
O roli i znaczeniu bractw i cechów świadczą dziś przechowywane w muzeach zabytki materialne. Przez wieki korporacje zawodowe wykształciły specyficzne ceremoniały i zwyczaje. Wielowiekowe tradycje bractw i cechów zaowocowały nie tylko ilością, ale przede wszystkim rozmaitością akcesoriów związanych z ich działalnością administracyjno-prawną, obrzędową, religijną a niekiedy wojskową.
Wśród skarbów bractw i cechów odnaleźć można dziś wyjątkowe przykłady rzemiosła artystycznego. W 1534 r. powstał m. in. fundowany przez żupnika Seweryna Bonera i ofiarowany Bractwu Kopaczy w Wieliczce Róg – symbol bogactwa, jakim w okresie renesansu dla królewskiego skarbu były krakowskie żupy solne. Ten wysokiego poziomu artystycznego obiekt składa się ze srebrnej podstawy na której klęczy Herkules o obliczu polskiego szlachcica, podtrzymujący bogato zdobiony róg tura. Dziesięć lat młodszy jest kolejny wyjątkowy zabytek (reprezentowany w kopii) – srebrny kur Krakowskiego Bractwa Kurkowego. Najwyższy poziom artystyczny reprezentują także eksponaty związane z Krakowską Kongregacją Kupiecką: srebrny pucharek w kształcie okrętu z ok. 1620 r., laska starszego bractwa oraz mosiężna lada i relikwiarz – oba z motywem okrętu – symbolu kupieckiej działalności członków Kongregacji.
Wystawa będzie obfitowała w liczne przykłady kunsztu rzemieślniczego, zwłaszcza złotnictwa, z XVI-XVIII w.: kufle, wilkomy, dzbany i konwie. Dzieła te zazwyczaj zdobiono inskrypcjami, znakami cechowymi lub przedstawieniami świętych patronów. Ważne miejsce w życiu i funkcjonowaniu dawnych cechów odgrywała sfera sakralna, reprezentowana przez: pasyjki, krucyfiksy i obrazy patronów cechowych.
W specjalnych skrzyniach zwanych ladami rzemieślnicy zrzeszeni w cechu przechowywali przedmioty dla nich ważne i cenne – „skarby”. Są to zwykle zabytki z materiałów skromniejszych: drewna, mosiądzu, cyny, ale także interesujące, ze względu na swój kształt i funkcje. Pokazane zostaną liczne pieczęcie, obesłania, zawieszki i szyldy. Ważne miejsce na wystawie zajmą archiwalia, często związane z wielickimi cechami i bractwami. Okazałymi eksponatami są chorągwie cechowe, z ciekawymi inskrypcjami, godłami cechowymi i przedstawieniami patronów. Na ekspozycji znajdą się także przedmioty mniej znane i rzadziej kojarzone z działalnością cechową: harapy (dyscypliny), skarbonki, przybory do pisania, buzdygany, tarcze trumienne oraz broń.
Mamy nadzieję że wśród tej ogromnej różnorodności prezentowanych zabytków, różnych materiałów, technik artystycznych, każdy zwiedzający znajdzie coś co go zainteresuje, a wszyscy zauważą ogromne bogactwo tradycji dawnych cechów, którego współcześni rzemieślnicy zapewne nawet nie podejrzewają.
autorzy scenariusza: dr Barbara Konwerska, Marek Skubisz
