Żeliwo nie tylko użytkowe

W Gliwicach istnieje Muzeum Odlewnictwa Artystycznego, gdzie wśród pokazywanych tam przedmiotów dużą ilość stanowi drobna galanteria. Są to głównie świeczniki, talerze, patery, stojaki pod zegary, kałamarze, czy też przyciski do papierów oraz medaliony i medale. Można w nim zobaczyć również rzeźby sakralne, portretowe i nagrobkowe. Jednak za szczególny rodzaj odlewnictwa artystycznego można uznać eksponowaną tam biżuterię żeliwną.

Jednak miejscem najbardziej licznej ekspozycji plenerowej ozdobnego żeliwa użytkowego w skali kraju wydaje się być dziedziniec klasztoru OO Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie. To właśnie tam zalegają różnorodne wotywne klapy kanalizacyjne, gromadzone już od ponad 15 lat. Każda z nich jest odrębnie zdobiona, a swoim ornamentem wskazuje na intencje ofiarodawców z różnych miast Polski.  Na wielu z nich można wyraźnie odczytać odlane napisy w rodzaju: przebacz ojcom naszym i otocz nas opieką, częstochowska Pani otaczaj opieką naszą załogę, miej nas w swej opiece, czy też w służbie narodowi i bliźniemu lub w służbie społeczeństwu Tarnowskich Gór.

Ekspozycję podobnych odlewów żeliwnych przygotowano ostatnio w Centralnym Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, gdzie otwarto czasową wystawę żeliwa użytkowego w postaci historycznych klap kanalizacyjnych tego miasta.

Stereotypowo można byłoby sądzić, że to tylko wiekowe odlewy użytkowe, ale ich ornamentyka w wielu przypadkach zdaje się odnosić do kanonów ówczesnych trendów sztuki reklamowej, a nawet modnych wtedy tendencji art nuvo.

Wystarczy tylko spojrzeć, aby przekonać się, że często widnieją na nich napisy fabryk, czy też odlewni żeliwa, które już dawno nie istnieją; co do których nawet nie ma zachowanych żadnych innych dokumentów. Tym samym te szczególne odlewy użytkowe stanowią swoisty dowód ich istnienia, potwierdzając dokonania niegdysiejszych twórców ówczesnego rozwoju przemysłowego miasta Łodzi.

Tak jest m.in. z reklamowym deklem ulicznym z napisem S. STEPHAN & Ska – ŁÓDŻ, którego odlano w nieznanej firmie. Podobnie w przypadku wielu klap kanalizacyjnych opisanych rosyjską cyrylicą oraz alfabetem łacińskim w języku polskim i niemieckim, wskazującymi na firmę budowlaną BRACIA ZELL z 1910 roku, o której dziś trudno znaleźć pewne i miarodajne informacje.

A przecież  to właśnie odlewnie żeliwa i istniejące wraz z nimi fabryki maszyn dawały głównie łódzkiemu przemysłowi włókienniczemu potrzebne urządzenia do produkcji tkanin. 

Tymczasem obecnie – przeważnie – już nie ma tamtych maszyn włókienniczych, a pozostały jedynie inne odlewy pochodzące z tych samych fabryk i odlewni, jak to jest chociażby w przypadku najstarszej łódzkiej odlewni Otto Goldammera.

Dzisiaj jeszcze można natknąć się w centrum miasta na klapy kanalizacyjne z nazwą firmy OTTO GOLDAMMER, czy też skrzaty bramne trzymające przed sobą tarcze z tym samym napisem reklamowym OTTO GOLDAMMER, ale maszyn tej znanej i cenionej w Europie firmy w mieście Łodzi raczej już nie ma.

Jarosław A. Janowski
łódzki przewodnik miejski
z Grupy Inicjatywnej Zrzeszenia Łódzkich Odkrywców Metali – ZŁOM.

Wystawa żeliwa użytkowego w postaci historycznych klap kanalizacyjnych MIASTA ŁODZI w Centralnym Muzeum Włókiennictwa w Łodzi przy ulicy Piotrkowskiej 282 czynna jest do dnia 07.05.2012 r.

Źródła: – Zrzeszenie Łódzkich Odkrywców Metali w Łodzi: http://zlom.wlodzi.org/aktualnosci/
 
Autorem załączonych zdjęć jest Agata Zubrzycka z Łodzi