Od wielu pokoleń ludzie emigrują z Polski do Niemiec. W Niemczech żyją w związku z tym – oprócz obywateli polskich, którzy zamieszkują tam przez pewien czas lub na stałe – także obywatele niemieccy, którzy są polskiego pochodzenia lub czują się związani z językiem i kulturą polską.
Polacy i Niemcy pochodzenia polskiego korzystają w Niemczech z wszystkich praw do swobodnego rozwoju osobowości, jakie Ustawa Zasadnicza gwarantuje wszystkim ludziom w Niemczech. Polsko-niemiecki Traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 1991 r. podkreśla, że dotyczy to zwłaszcza również tych praw, które dla tej grupy są szczególnie ważne, jak prawo do:
– swobodnego posługiwania się językiem ojczystym w życiu prywatnym i publicznie,
– zakładania własnych stowarzyszeń i organizacji oświatowych, kulturalnych i religijnych
– prowadzenia oświatowej działalności religijnej w języku ojczystym
– utrzymywania niezakłóconych kontaktów – między sobą i na płaszczyźnie międzynarodowej oraz działania w organizacjach międzynarodowych
– używania swych imion i nazwisk w brzmieniu języka ojczystego.
Przynależność do wymienionej grupy jest jednoznacznie sprawą wyboru indywidualnego; nie mogą z niego wynikać żadne niekorzystne następstwa.
W oparciu o ten traktat rząd federalny wspiera finansowo działalność kulturalną Polonii w Niemczech. W tym celu we współpracy z Konwentem Organizacji Polskich w Niemczech wypracowano przejrzyste podstawy pomocy. Landy, miasta i gminy w Niemczech wnoszą ponadto dalsze środki pomocy.
Rocznie zawiera się w Niemczech około 6000 małżeństw między obywatelami niemieckimi i polskimi. Jest wiele dziesiątków tysięcy rodzin niemiecko-polskich.
Niestety, są też wobec tego i rozwody, bardzo bolesne dla wszystkich stron. Sądy muszą przy tym zwłaszcza ustalić prawo do sprawowania opieki nad dziećmi i uregulować prawo do utrzymywania kontaktów dziecka z tym rodzicem, który nie otrzymał prawa do sprawowania opieki. W szczególnych przypadkach, w których dobro dziecka tego wymaga, sądy mogą ustalić, że kontakt z dzieckiem może się odbywać tylko pod nadzorem osoby trzeciej – najczęściej przedstawiciela miejscowego urzędu ds. nieletnich. Taka sytuacja ma miejsce wtedy, gdy należy się obawiać, że rodzic ten może nadużyć prawa do kontaktów z dzieckiem i uprowadzić je.
Instrument prawny w postaci kontaktów z dzieckiem pod opieką odpowiedniej osoby towarzyszącej stosowany jest także w innych systemach prawnych (np. w USA, we Francji). Ustawa zmieniająca prawo rodzinne i opiekuńcze ma również w Polsce w tego rodzaju sprawach utworzyć podstawę prawną.
Jeśli dziecko i rodzic chcą – pod opieką – kontaktować się ze sobą w innym języku niż w niemieckim, urzędy ds. nieletnich z reguły zapraszają tłumaczy, aby móc wypełniać swoje zadania.
Głośne stały się w ostatnim czasie przypadki, kiedy przy konkretnych rozmowach nie było do dyspozycji tłumaczy, lub gdy wyznaczony tłumacz został zakwestionowany przez jednego z rodziców. Są to jednak rzadkie pojedyncze sprawy.
Landy Republiki Federalnej Niemiec – w ramach specyfiki regionalnej i w zależności od potrzeb – wdrożyły wiele środków promocji języka polskiego. Oferta ta obejmuje w wielu miejscach również naukę polskiego jako języka ojczystego. Szczególnie w tych landach Republiki Federalnej Niemiec, które graniczą z Polską, stale rośnie liczba uczniów i studentów pragnących uczyć się polskiego jako języka obcego. W Saksonii tendencja ta doprowadziła od roku szkolnego 2003/2004 do podwojenia się liczby uczniów uczących się w różnych formach języka polskiego z około 600 do prawie 1200. Dzięki odpowiedniemu kształceniu i doskonaleniu zawodowemu nauczycieli oferta ta ma zostać jeszcze bardziej rozszerzona.
Berlin i Brandenburgia są pierwszymi landami oferującymi naukę języka polskiego już w wybranych szkołach podstawowych. W Berlinie ponadto oferuje się nauczanie bilingualne – w języku polskim i niemieckim – w państwowych Szkołach Europejskich, jak również możliwość uzyskania dwujęzycznego wykształcenia w zawodzie handlowca ds. komunikacji biurowej.
W dziewięciu landach można zdawać język polski na maturze (w Bawarii, Berlinie, Brandenburgii, Bremie, Hamburgu, w Meklemburgii – Pomorzu Przednim, Dolnej Saksonii, w Północnej Nadrenii – Westfalii i w Saksonii).
Berlin zorganizował przy Administracji Szkół biuro koordynatora ds. projektów niemiecko-polskich.Obecnie opracowywany jest nowy podręcznik szkolny do języka polskiego. Także na uniwersytetach rośnie liczba studentów uczących się języka polskiego.
Niemiecka Centrala Wymiany Akademickiej (DAAD) wspiera naukę języka polskiego, m. in. przez wysyłanie – we współpracy z rządem polskim – studentów na letnie kursy językowe do Polski. Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży (PNWM) oferuje kursy języka polskiego dla osób, które w tej dziedzinie zajmują się pracą z młodzieżą. Ponadto opracowane zostały materiały dydaktyczne pomoce językowe dla młodzieży. Oprócz rosnącego zainteresowania nauką języka polskiego odnotowuję się również, zwłaszcza w szkołach i środowiskach akademickich, ożywione zainteresowanie różnorakimi formami wymiany – często w ramach programów Unii Europejskiej. Systematycznie powiększała się liczba niemiecko-polskich partnerstw szkolnych i uzyskała satysfakcjonująco wysoki poziom (ok. 1000). Towarzyszą jej liczne i różnorodne formy wymiany nauczycieli.
