Spadające na powierzchnię Ziemi ciała niebieskie, tj.: meteoryty, planetoidy i komety, tworzą kratery uderzeniowe, czyli koliste zagłębienia. Powstają one również na powierzchniach pozostałych obiektów w naszym Układzie Słonecznym. Jest ich tam nawet więcej i są lepiej widoczne niż na Ziemi. Powstawanie kraterów na naszej planecie jest utrudnione. Dlaczego?
Po pierwsze – przez obecność atmosfery, w której małe ciała niebieskie wyhamowują, a najmniejsze ulegają spaleniu. Oceany i inne zbiorniki wodne pokrywają Ziemię w ponad 70%, zatem w większości przypadków spadający obiekt uderza w wodę, a nie w stały ląd. Jeśli dojdzie już do powstania krateru uderzeniowego, to jest on stosunkowo szybko niszczony głównie przez wodę i wiatr (erozja), a w niektórych miejscach dodatkowo przez procesy wulkaniczne i tektoniczne (trzęsieni ziemi). Co więcej, wiele kraterów zostało po prostu zalanych wodą lub zasypanych piaskami pustyni.
Obecnie na Ziemi doliczono się 183 kraterów uderzeniowych, 73 z nich ma średnicę przekraczającą 10 km. Większość dużych kraterów na Ziemi jest położona w obrębie starych tarcz kontynentalnych, gdzie zapis zjawisk geologicznych jest najdłuższy. Poniżej trzy największe kratery na Ziemi.
Vredefort
Największy z udokumentowanych kraterów na Ziemi. Ma 300 km średnicy (tyle wynosi średnica zewnętrznego pierścienia, średnica właściwego krateru to 160 km). Znajduje się w Republice Południowej Afryki w prowincji Wolne Państwo w pobliżu miasta Vredefort. Planetoida, która go utworzyła, miała najprawdopodobniej ponad 10 km średnicy. Jego wiek szacowany jest na ok. 2 mld lat. W 2015 roku został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Chicxulub
Zewnętrzny pierścień krateru ma ok. 240 km średnicy, natomiast właściwa średnica wynosi 150 km. Leży w Meksyku na półwyspie Jukatan w pobliżu miasta Chicxulub oraz w dużej mierze na dnie Zatoki Meksykańskiej. Większa część krateru znajduje się pod wodą. Jego wiek szacowany jest na ok. 66 mln lat. Planetoida, która go utworzyła, miała ok. 10 km średnicy. Większość naukowców uważa, że jej upadek był jedną z przyczyn wymarcia dinozaurów.
Sudbury
Według naukowców, w przeszłości krater Sudbury miał średnicę ok. 130 km, a z zewnętrznym pierścieniem nawet 260 km. Pod wpływem procesów geologicznych uległ jednak znacznej modyfikacji i deformacji. Zamiast kolistego kształtu, jak u wszystkich innych kraterów uderzeniowych, Sudbury ma kształt owalny. Obecnie ma ok. 62 km długości i 30 km szerokości. Znajduje się w prowincji Ontario w Kanadzie w pobliżu miasta Sudbury. Jego wiek szacowany jest na ok. 1,8 mld lat. Planetoida, która go utworzyła, miała ok. 10 km średnicy.
Warto zaznaczyć, że największe kratery na Ziemi, w porównaniu z największymi kraterami w naszym Układzie Słonecznym, są tak naprawdę mikroskopijne. Największy potwierdzony krater w naszym Układzie Słonecznym – Basen Biegun Południowy – Aitken, znajduje się na Księżycu i ma, bagatela, 2500 km średnicy! Na drugim miejscu plasuje się Hellas Planitia na Marsie – 2100 km średnicy.
oprac. Przemysław Rychter
