.jpg)
Dziedzictwo kulturowe w oczach Polaków – raport z badań społecznych, to temat konferencji prasowej, która odbyła się w środę, 25 lipca w Pałacu na Wyspie (Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie). W konferencji wzięli udział Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdan Zdrojewski, Dyrektor Narodowego Instytutu Dziedzictwa Paulina Florjanowicz oraz Dyrektor Muzuem Łazienki Królewskie Tadeusz Zielniewicz.89% Polaków uważa, że dziedzictwo kulturowe pełni ważną rolę społeczną, a 62% respondentów uznaje, że największą wartością zabytku jest to, że jest świadectwem naszej wspólnej historii. Ponad połowa z Polaków jest przekonana, że zabytki mają pozytywny wpływ na rozwój społeczno-ekonomiczny poszczególnych regionów – takie wyniki przyniosły przeprowadzone w 2011 roku, na zlecenie Narodowego Instytutu Dziedzictwa, pierwsze w Polsce badania społeczne na temat świadomości i postaw wobec konieczności ochrony dziedzictwa kulturowego.
Pod koniec 2011 r. po raz pierwszy w Polsce, na zlecenie Narodowego Instytutu Dziedzictwa, przeprowadzono badanie społeczne, którego celem było uzyskanie danych na temat świadomości
i wiedzy Polaków z zakresu ochrony dziedzictwa kulturowego Polski, z uwzględnieniem zrozumienia przez społeczeństwo aspektów prawnych dotyczących zachowania zabytków dla przyszłych pokoleń. Badanie zostało wykonane w ramach projektu „Stop Heritage Crime – Legalny i nielegalny obrót dobrami kultury – Platforma badawczo-edukacyjna wymiany doświadczeń w dziedzinie zapobiegania przestępstwom przeciw dziedzictwu kulturowemu”, finansowanego przez Fundusz Wymiany Kulturalnej EEA, który w latach 2010-2011 realizował NID we współpracy z partnerami polskimi i norweskimi.
Projekt badawczy składał się z badań ilościowych przeprowadzonych na próbie ogólnopolskiej (wywiady przez Internet metodą CAWI) oraz badań jakościowych (zogniskowane wywiady grupowe).
Badania jednoznacznie wykazały, że dziedzictwo kulturowe dla Polaków jest niezwykle ważne; aż 89% respondentów uważa, że pełni ono ważną rolę społeczną. Według 62% ankietowanych o wartości zabytku stanowi fakt, iż jest on świadectwem naszej wspólnej historii, a kolejnych 18% wskazuje autentyzm jako jego najistotniejszy element.
– Wyniki badań przeprowadzonych na zlecenie Narodowego Instytutu Dziedzictwa jednoznacznie pokazują, jak ważnym czynnikiem polityki rozwoju państwa winny być zagadnienia związane
z ochroną dziedzictwa narodowego – uważa Bogdan Zdrojewski, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. – Środki z budżetu MKiDN na ten cel systematycznie rosną, rozwijają się też inicjatywy mające na celu zwiększanie dostępu obywateli do dziedzictwa. Doskonałym przykładem są tu działania Narodowego Instytutu Dziedzictwa, który w swojej nowej strategii kładzie wzmożony nacisk na działania edukacyjne, także z wykorzystaniem najnowszych technologii informatycznych.
Badania pokazują, że społeczeństwo polskie dostrzega nie tylko znaczenie historyczne oraz walory estetyczne, ale także potencjał ekonomiczny jaki tkwi w dziedzictwie, jako istotnym czynniku rozwoju. Zdecydowana większość badanych uważa, że zabytek posiada potencjał ekonomiczny (86% ogółu badanych). Opinię pozytywną wyrażają zarówno mieszkańcy wsi 86%, jak i mieszkańcy średnich (50-100 tys. mieszkańców) i dużych miast – kolejno 85% i 88% ankietowanych. Najczęstsze odpowiedzi podkreślały aspekt turystyczny i możliwość zarobkowania przez lokalne społeczności.
W wypowiedziach zaznaczono także kwestie zarobków pośrednich związanych z dziedzictwem, czyli rozwój usług.
Badani naturalnie zdają sobie sprawę z niezbędnych wysokich nakładów finansowych w dziedzictwo, jednak są przekonani, że są to inwestycje długoterminowe i w dalszej perspektywie przyniosą zyski. Na pytanie, czy warto inwestować publiczne pieniądze w ochronę zabytków, aż 82% respondentów odpowiedziała: TAK. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż poparcie dla inwestycji w dziedzictwo kulturowe jest bardzo duże bez względu na wiek, wykształcenie czy też miejsce zamieszkania ankietowanych. Aż 86% wśród najmłodszych grup wiekowych (18-24 lata) jest tego zdania, ankietowani z grupy wiekowej powyżej 65 lat – udzielili 78% odpowiedzi twierdzących. Wśród mieszkańców dużych i średnich miast odsetek ten wzrasta do 90%, zaś wśród osób z wykształceniem wyższym aż 94% widzi konieczność inwestycji publicznych w zabytki. Przedstawione wyniki obrazują skalę poparcia społecznego dla inwestycji, zwłaszcza przemyślanych rewitalizacji, które nie zagrażają podstawowym, historycznym walorom tych obiektów. Polacy zdają sobie sprawę, że zrewitalizowane zabytki znacząco podnoszą atrakcyjność okolicy, podnoszą standard życia, dają powody do dumy społeczności z lokalnego dziedzictwa i podwyższają stopień dbałości mieszkańców o swoją okolicę.
Badaniu poddano także kwestię wyburzania obiektów zabytkowych oraz budowania w ich miejscu nowoczesnej architektury. Przeciętnie 77% ankietowanych odpowiedziało, że jest to zjawisko złe. Kwestię burzenia zabytków negatywnie oceniają respondenci bez względu na wykształcenie: podstawowe – 74%, zawodowe – 77%, średnie – 78%, oraz wyższe – 83%.
Bardzo ważnym aspektem badań była znajomość uregulowań prawnych oraz kwestii ochrony dziedzictwa. O istnieniu przepisów prawa dotyczących ochrony dziedzictwa przekonanych jest 92% badanych. Jednak znajomość konkretnych uregulowań i wynikających z nich ograniczeń jest bardzo słaba. Ponad połowa respondentów przyznaje, że nie ma zdania, czy przepisy prawa w zakresie ochrony dziedzictwa są właściwe – ponieważ ich nie zna. Nieznajomość przepisów deklaruje 61% osób w wieku powyżej 65 roku życia oraz 49% ankietowanych w wieku 18-24 lata. Ponadto wyniki badań wskazują, że respondenci nie znają dobrze instytucji odpowiedzialnych za ochronę zabytków, dlatego też nie są w stanie ocenić dobrze ich pracy. Opinie te są wynikiem przekonania respondentów o braku możliwości wyegzekwowania od właścicieli zabytków przestrzegania prawa oraz niszczeniem zabytków spowodowanym brakiem funduszy na ich ochronę.
Wśród zagrożeń dla zabytków ankietowani wskazali ich przebudowę. 51% badanych jest zdania,
że prace przy zabytku są dopuszczalne, jeżeli nie niszczą jego wartości zabytkowej. O poziomie wiedzy Polaków wiele mówią odpowiedzi udzielone na pytania dotyczące działania przy zabytkach, na które wymagane są pozwolenia administracji państwowej. 66% respondentów jest zdania, że na wszelkie prace przy zabytku wpisanym do rejestru należy uzyskać zgodę odpowiedniego urzędu. Z kolei 54% badanych jest świadoma faktu, że na zburzenie budowli wpisanej do ewidencji zabytków należy mieć pozwolenie, 45% – że takie pozwolenie jest niezbędne na badania archeologiczne, zaś 48% wie
o konieczności uzyskania pozwolenia na wywóz zabytku za granicę. Niestety, zaledwie 16% respondentów ma świadomość, że poszukiwanie zabytków z użyciem wykrywacza metali także wymaga pozwolenia.
Wprawdzie w opinii Polaków zabytki odgrywają istotną rolę w ich życiu, a zwiedzanie zabytków deklaruje 50% ankietowanych, ale jedynie 16% Polaków uważa zabytki za najważniejsze kryterium przy planowaniu wakacji. Tylko 12% społeczeństwa często i regularnie zwiedza obiekty zabytkowe. Wyniki te nasuwają pytanie – w jaki sposób zachęcić Polaków do czynnego udziału w odbiorze dziedzictwa? Mimo że jest ono dla społeczeństwa bardzo ważne, to jednak metoda jego prezentacji nie wydaje się wystarczająco atrakcyjna lub nie jest dostosowana do potrzeb określonych grup odbiorców.
Oprócz walorów poznawczych i diagnostycznych, przedstawione wyniki badania mogą mieć praktyczne znaczenie nie tylko w zakresie ochrony zabytków, ale także w kontekście rozwoju społeczno-ekonomicznego kraju, a jego cykliczne powtarzanie pozwoli na monitorowanie zmian
w tym zakresie zachodzących w Polsce.
Dotychczas działania w zakresie budowania społecznej odpowiedzialności za zabytki były prowadzone intuicyjnie przez środowiska konserwatorskie oraz różnego typu instytucje, samorządy, stowarzyszenia i organizacje. Narodowy Instytut Dziedzictwa wyszedł z założenia, że aby budować skuteczne kampanie społeczne oraz wzmacniać świadomość społeczeństwa w zakresie konieczności ochrony dziedzictwa kulturowego, niezbędna jest rzetelna diagnoza. Znając obszary kluczowe
i problematyczne oraz realny stan wiedzy obywateli o zabytkach, odpowiednie instytucje centralne
i samorządy będą miały możliwość budowania skutecznych strategii ochrony dziedzictwa
i wykorzystania jego zasobów zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju.
– Badania ujawniają, że Polacy, choć intuicyjnie cenią i znają podstawową wartość dziedzictwa jako świadectwa naszej wspólnej historii, to nie znają i nie rozumieją zasad ochrony zabytków
– podsumowuje Paulina Florjanowicz, dyrektor Narodowego Instytutu Dziedzictwa. – Cenią autentyzm substancji zabytkowej i przeciwstawiają się nieprzemyślanym zmianom w obiektach zabytkowych, ale nie wiedzą, jak można im przeciwdziałać. Wyniki tych badań mają kluczowe znaczenie dla działań edukacyjnych NID, które teraz możemy precyzyjniej planować. Pokazują,
że nasza praca musi się skupiać nie tyle na przekonywaniu o wartości naszego wspólnego dziedzictwa, bo to Polacy doskonale wiedzą, ale na dostarczaniu wiedzy, jak efektywnie korzystać
z zasobu zabytkowego, bez uszczerbku dla jego historycznej wartości.
Wyniki badań potwierdzają także słuszność strategii działania przyjętej przez Narodowy Instytut Dziedzictwa w 2011 roku, kiedy Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego zdecydował o zmianie nazwy i statutu instytucji działającej jako Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków.
W uzasadnieniu do Zarządzenia nr 32 Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 23 grudnia 2010 r. o zmianie nazwy i statutu KOBiDZ czytamy m.in.: Narodowy Instytut Dziedzictwa ma być nowoczesną instytucją kultury, która przywróci dziedzictwu właściwą rolę w życiu społecznym, zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, zapisaną w Konstytucji RP i stanowiącą podstawę współczesnych systemów zarządzania dziedzictwem na świecie. W myśl tej zasady nasze funkcjonowanie nie może umniejszać możliwościom przyszłych pokoleń, a nadrzędnym celem realizowanej polityki ochrony dziedzictwa kulturowego winno być założenie, że jest ono ważnym czynnikiem rozwoju lokalnego i spójności społecznej. Dziedzictwo jest naszym wspólnym, ponadczasowym dobrem, źródłem poznania naszej wspólnej przeszłości i fundamentem, na którym buduje się tożsamość narodu. Nie bez znaczenia jest fakt, że słowo „zabytek” w nazwie instytucji zostaje zastąpione przez słowo ”dziedzictwo”. Dziedzictwo pozwala zrozumieć historyczny, społeczny
i emocjonalny kontekst funkcjonowania zabytku, a tym samym dostrzec potrzebę i konieczność jego ochrony.
Badania jakościowe z 2011 r. rzeczywiście wskazały jak najbardziej pozytywne skojarzenia Polaków
ze słowem „dziedzictwo”. Badani określają je jako dorobek społeczeństwa, tradycje, zwyczaje
i wartości przejmowane z pokolenia na pokolenia. Zabytki wchodzą w skład dziedzictwa, które należy bezwzględnie chronić. Jak zaznaczył jeden z respondentów w odpowiedzi na pytanie, czy warto chronić dziedzictwo: Pewnie, że warto. Co bylibyśmy warci bez dziedzictwa, gdybyśmy go nie chronili? Inny badany tak określił jego wartość: to kształtuje nas, to, kim jesteśmy.
Narodowy Instytut Dziedzictwa zamierza cyklicznie powtarzać podobne badania i publikować ich wyniki, wzorem podobnych instytucji w innych krajach europejskich. Zależy nam także, aby badania te stanowiły punkt odniesienia dla przyszłych badań opinii publicznej, monitorujących wzrost świadomości i postaw społecznych oraz stosunek społeczeństwa do zagadnień związnych
ze środowiskiem historycznym oraz jego ochroną.
